اقتصادنيوز: حضور اويغورها در صفوف تحريرالشام كه زمينه را براي پايان دولت بشار اسد فراهم كردند، به تهديدي جدي براي چين تبديل شده است؛ بالاخص آن كه اين گروه پس از تحولات اخير در شام به اين نتيجه رسيده‌اند كه قادرند با اعلام استقلال روياروي پكن قرار بگيرند. اين همان گزاره‌اي است كه مي‌تواند بستر را براي افزايش تنش‌هاي داخلي و افراطي گرايي هموار سازد.
به گزارش اقتصادنيوز، فارين پالسي با انتشار يادداشتي مدعي شد: در يكي از بعدازظهرهاي جمعه اخير در مسجد اموي دمشق، پايتخت سوريه، جنگجويان اويغور به عنوان يكي از گروه‌هاي شورشي با يونيفرم نظامي در كنار هزاران نمازگزار ديگر در نماز جمعه شركت كردند.
از زمان سقوط بشار اسد، اويغورها حضور آشكارتري در دمشق يافته‌اند، اما آينده آنها در كشور نامعلوم و ممكن است مانعي براي دولتي جديد در سوريه باشد كه در تلاش است قدرت‌هاي جهاني را قانع كند كه توانايي كنترل جنگجويان خارجي و جلوگيري از تهديدهاي فرامرزي را دارد.
اين نشريه در ادامه يادداشت خود ادعا كرد: در حدود يك دهه گذشته، هزاران اويغور از چين، از طريق تركيه خود را به سوريه رسانده‌اند. امروزه، رهبران اويغور در سوريه مي‌گويند جمعيت آنها در اين كشور حدود ۱۵ هزار نفر است كه از اين تعداد، پنج هزار نفر جنگجو هستند.
بيشتر آنها در شهر تحت كنترل شورشيان، ادلب، يا در محله‌هايي نزديك شهر جسر الشغور زندگي مي‌كنند. اويغورها كه بسياري از سوري‌ها آنها را «تركستاني» مي‌نامند، مدارسي افتتاح كرده و پمپ بنزين و رستوران‌هايي راه‌اندازي كرده‌اند. در نانوايي‌هاي محلي، نان‌هاي گرد و ضخيم سنتي مي‌پزند كه برخي از همسايگان سوري‌شان هم به آن علاقه‌مند شده‌اند. اكثريت قريب به اتفاق آنها گذرنامه ندارند، اما مانند ديگر ساكنان مناطق شورشي، كارت شناسايي دارند و صدها نفر از آنها در دانشگاه ادلب ثبت‌نام كرده‌اند؛ جايي كه دولت موقت اعلام كرده است اويغورها مانند سوري‌ها مي‌توانند به‌صورت رايگان تحصيل كنند.
دولت موقت سوريه آنها را در ساختار رسمي نظامي خود گنجانده است، كه نشانه‌اي از نقش جنگجويان اويغور در سرنگوني دولت اسد به‌شمار مي‌رود؛ جنگي كه به گفته رهبران اويغور، حدود 11 هزار كشته از ميان آنان برجاي گذاشته است. در ژانويه، صدها فرمانده نظامي با يونيفورم گردهم آمدند تا اولين سخنراني احمد الشرع، رهبر سوريه پس از سقوط اسد را بشنوند و در ميان آنان، عبدالعزيز داوود خدابردي، اويغوري اهل روستايي در نزديكي آق‌سو در چين، حضور داشت.
خدابردي در سال ۲۰۱۲ به سوريه آمد و شاخه محلي حزب اسلامي تركستان (TIP) را كه بيشتر اويغورهاي سوري به آن وابسته‌اند، رهبري مي‌كند. او به‌عنوان فرمانده لشكر ۱۳۳ شورشيان، نقش مهمي در پايان دادن به دولت اسد ايفا كرد و در نتيجه، به درجه سرتيپي در ارتش سوريه ارتقا يافت و دو اويغور ديگر به درجه سرهنگي منصوب شدند.
در مجموع، حدود شش جنگجوي خارجي چنين مقام‌هايي را در سوريه نوين دريافت كرده‌اند. حضور حزب اسلامي تركستان در سوريه مي‌تواند براي آينده كشور و تلاش آن براي لغو تحريم‌هاي بين‌المللي، پيامدهايي جدي به همراه داشته باشد. گروه «هيئت تحريرالشام» (HTS) كه پيشتاز حمله عليه دولت اسد بود و اكنون منحل و در دولت جديد ادغام شده است، از سوي سازمان ملل به‌عنوان گروهي تروريستي شناخته مي‌شود.
چين اعلام كرده است كه حضور گروه‌هايي نظير حزب اسلامي تركستان همچنان مانعي براي حمايت اين نهاد از تغيير اين برچسب تروريستي است. با اين حال، ديدگاه‌هاي پكن درباره اين گروه در تضاد با نگراني‌ها نسبت به رفتار دولت چين با اقليت اويغور در داخل اين كشور قرار دارد؛ نگراني‌هايي كه با گزارش‌هايي درباره بازداشت‌هاي گسترده و ادعاي تلاش‌هاي دولتي براي از بين بردن هويت ديني و فرهنگي اين گروه قومي شدت يافته‌اند.
فرصتي براي ادعاي استقلال
سياست‌هاي چين در منطقه سين‌كيانگ يا به گفته برخي اويغورها، تركستان شرقي، باعث جلب همدلي كشورهاي غربي نسبت به اين اقليت شده و دياسپوراي اويغور را جسور ساخته تا آشكارا خواستار استقلال از پكن شوند. از منظر دياسپوراي اويغور در سطح جهان، حزب اسلامي تركستان نخستين نيروي مسلح موفق در راه آرمان آنها به‌شمار مي‌رود.
روكيه تورداشت، استاد دانشگاه اويغور-كانادايي و رئيس پيشين فدراسيون تركستان شرقي در كانادا، گفت: «ما به آنها افتخار مي‌كنيم. صحنه‌هايي كه در آن زندانيان سوري آزاد مي‌شدند، به ما اميد داده‌اند كه اويغورها هم روزي آزاد خواهند شد»؛ كساني كه به باور برخي تخمين‌ها، صدها هزار نفرشان در زندان‌ها و اردوگاه‌هاي موسوم به بازآموزي در چين نگهداري مي‌شوند.
تورداشت گفت: «برخي مي‌گويند وقتي درهاي زندان‌هاي اسد را باز كردند، بسيار گريه كردند چون احساس مي‌كردند انگار دارند درهاي زندان‌هاي چين را باز مي‌كنند». مانند بسياري از اويغورهايي كه سر از سوريه درآوردند، خدابردي سال‌ها به‌دنبال مكاني براي اقامت در خارج از چين بود. اين مرد ۴۸ ساله در دهه‌هاي ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ بارها در چين زنداني شد. در سال ۲۰۱۰، با استفاده از گذرنامه‌اي جعلي، ابتدا به مالزي رفت. سپس به ايران و از آنجا به افغانستان سفر كرد، جايي كه با گروه‌هاي نوپاي شبه‌نظامي اويغور تماس گرفت؛ گروه‌هايي كه در ميان حملات پهپادي آمريكا در افغانستان و عمليات‌هاي نظامي پاكستان در وزيرستان، با دشواري حضور خود را حفظ مي‌كردند.
مهاجران اويغوري كه در دهه ۱۹۹۰ به افغانستان رفته بودند، اجازه اقامت از سوي طالبان دريافت كردند. تا سال ۱۹۹۸، يكي از رهبران اويغور به نام حسن محسوم، اردوگاه‌هاي آموزشي برپا كرده و گروهي را با نام «جنبش اسلامي تركستان شرقي» (ETIM) تأسيس كرد. پس از سال ۲۰۰۱، چين موفق شد اين جنبش را در فهرست گروه‌هاي تروريستي ايالات متحده قرار دهد.
پس از آن، رهبران گروه به وزيرستان پاكستان گريختند و ارتباط خود را با القاعده نزديك‌تر كردند. محسوم در سال ۲۰۰۳ در حمله نظامي پاكستان به يكي از پايگاه‌هاي القاعده كشته شد. جانشين او، عبد‌الحق تركستاني، در سال ۲۰۰۵ به شوراي رهبري القاعده پيوست و علي‌رغم حملات پهپادي آمريكا، جان سالم به‌در برد. با اين حال، شمار اعضاي گروه به حدي كاهش يافت كه ايالات متحده در سال ۲۰۲۰ آن را از فهرست گروه‌هاي تروريستي خارج كرد و اعلام نمود: «هيچ مدرك معتبري مبني بر ادامه فعاليت اين حزب وجود ندارد.»
با اين وجود، پكن همچنان معتقد است حزب اسلامي تركستان همان جنبش اسلامي تركستان شرقي است كه با نامي جديد فعاليت مي‌كند و همچنان با القاعده در ارتباط است. دولت چين حوادثي چون ترور ائمه طرفدار دولت، حملات با چاقو و حتي بمب‌گذاري انتحاري سال ۲۰۱۶ در سفارت چين در بيشكك قرقيزستان را به اين گروه نسبت مي‌دهد.
شان رابرتز، استاد دانشگاه جورج واشنگتن و پژوهشگر جمعيت‌هاي اويغور، مي‌گويد: دهيچ‌يك از اين حملات به‌طور قطعي به حزب اسلامي تركستان (TIP) يا جنبش اسلامي تركستان شرقي (ETIM) نسبت داده نشده‌اند.
سخنگوي حزب اسلامي تركستان در سوريه هم تأكيد كرده كه اين گروه مسئول چنين حملاتي نبوده است و اين جريان هيچ‌گونه تمايلي به اجراي عمليات‌هاي تروريستي بين‌المللي ندارد، زيرا اين‌گونه اقدامات با هدف بلندمدت آنها براي جلب حمايت سياسي جهاني در تضاد است و همچنين اين گروه ديگر هيچ‌گونه ارتباطي با القاعده ندارد.
زماني كه خدابردي در سال ۲۰۱۲ به سوريه رفت، موجي از مهاجرت اويغورها به اين كشور در جريان بود. بنا به برخي برآوردها، هزاران جوان اويغور عمدتاً از طريق تركيه به مناطق تحت كنترل شورشيان در سوريه وارد شدند. رابرتز كه مصاحبه‌هاي گسترده‌اي با اين مهاجران انجام داده، مي‌گويد اين روند تا حدي با رضايت ضمني دولت تركيه همراه بوده است.
به گفته او، تركيه در تلاش بود تا تعادلي ميان منافع خود حفظ كند؛ از يكسو، ميليون‌ها پناهجوي سوري را ميزباني مي‌كرد و از سوي ديگر، رجب طيب اردوغان، رئيس‌جمهور تركيه، در پي آن بود كه حمايت عمومي از آرمان اويغورها را حفظ كند تا نظر مساعد ملي‌گرايان را جلب نمايد.
رابرتز گفت: «بسياري از كساني كه در نهايت به سوريه رفتند، پيشتر از چين به تركيه مهاجرت كرده بودند. به‌نظر مي‌رسد برخي افراد در تركيه و شايد با تأييد مقامات دولتي، به آنها پيشنهاد كردند كه به سوريه بروند. به آنها گفته شده بود كه در آنجا مي‌توانند با يك گروه همكاري كنند، آموزش نظامي ببينند و شايد روزي به كشورشان بازگردند و براي سرزمين خود بجنگند، در حالي كه خانواده‌هايشان تحت حمايت خواهند بود».
تهديدي برون مرزي براي چين
حزب اسلامي تركستان در سوريه اعلام كرده كه اعضايش در ابتدا به‌دنبال مكاني براي سكونت بوده‌اند، اما بسياري از آنها در ادامه به مبارزه عليه اسد پيوستند. پيشتر جنگجويان حزب اسلامي تركستان در عمليات‌هاي شورشيان در جسرالشغور، حلب، ادلب و لاذقيه شركت كردند. خدابردي در حملات هوايي دولت اسد، اعضاي خانواده‌اش از جمله همسر و دو پسرش را از دست داد.
او در سال ۲۰۲۱ از آكادمي نظامي هيئت تحريرالشام (HTS) در ادلب فارغ‌التحصيل شد و در اواخر سال ۲۰۲۴ فرماندهي نيروهايي را برعهده داشت كه در يورش گسترده‌اي شركت كردند كه در نهايت باعث ورود شورشيان به دمشق شد. رابرتز مي‌گويد احتمال باقي‌ماندن ارتباط جزب اسلامي تركستان با گروه‌هاي افراطي جهاني، موجب شده برخي از رهبران دياسپوراي اويغور از حمايت علني از اين گروه خودداري كنند.
به گفته او، بسياري از گروه‌هاي اويغور در غرب «حتي از پذيرش وجود اين گروه هم طفره رفته‌اند و آن را توطئه‌اي از سوي چين براي بي‌اعتبار ساختن‌شان در سطح جهاني قلمداد مي‌كنند.» در مقابل، برخي ديگر بر اين باورند كه «بايد به سرنگوني اسد، افتخار كنيم. اين نشان مي‌دهد اگر روزي دولتي داشتيم، مي‌توانستيم ارتشي واقعي داشته باشيم.»
يكي از اين گروه‌ها، «اتحاديه بين‌المللي سازمان‌هاي تركستان شرقي» است كه نزديك به دو دهه در تركيه فعال بوده است. اين تشكل عمدتاً محافظه‌كار به رهبري هدايت اوغوزهان اداره مي‌شود؛ اويغوري اهل كاشغر كه در پاكستان تحصيل كرده و بعدها در تركيه ساكن شده است. اوغوزهان در بيانيه‌اي در شبكه‌هاي اجتماعي نوشت: «سقوط اسد توسط سوري‌ها و تصاحب حكومت، بارقه‌اي بزرگ از اميد براي ما، مردم تركستان شرقي، بود».
آينده جزب اسلامي تركستان در سوريه بستگي به نوع امتيازهايي دارد كه دولت جديد ممكن است به قدرت‌هاي خارجي بدهد. از نظر فني، خدابردي و هزاران جنگجوي اويغور عضو اين جريان اكنون بخشي از ارتش سوريه به‌شمار مي‌آيند. اما آنها هنوز تابعيت سوري ندارند.
احمد الشرع، رهبر جديد سوريه، اعلام كرده كه جنگجويان خارجي بخش جدايي‌ناپذيري از پيروزي شورشيان بوده‌اند و اعطاي تابعيت به آنان مسئله‌اي است كه بايد مورد بررسي قرار گيرد. دولت او همچنين تلاش كرده تا ديگر كشورها را متقاعد كند كه سوريه جديد ديگر جاه‌طلبي‌هاي افراطي جهاني ندارد. در حالي كه تحريرالشام بسيار موفق‌تر از طالبان در افغانستان عمل كرده، شايد سوريه بتواند از آن تجربه درس بگيرد.
افتخار فردوس، سردبير "دفتر خاطرات خراسان" كه فعاليت راديكال‌ها در منطقه را رصد مي‌كند، مي‌گويد: «تسلط تحريرالشام بر سوريه، دومين مورد در قرن حاضر است كه نشان مي دهد يك گروه راديكال كنترل كامل يك كشور را به‌دست گرفته است.»
فردوس اين پرسش را مطرح مي‌كند كه آيا اعضاي حزب اسلامي تركستان به‌صورت واقعي در سوريه ادغام شده‌اند، يا صرفاً روي كاغذ وارد ساختار شده‌اند تا نگراني‌هاي جهاني را كاهش دهند. در افغانستان، طالبان براي كنار گذاشتن اهداف جهاني، به جنگجويان خارجي پول پرداخت كردند. در سوريه هم تحريرالشام رويكردي از بالا به پايين اتخاذ كرد و حزب اسلامي يت فورد تركستان را در زنجيره فرماندهي نظامي خود جاي داد. براي چين، حضور جنگجويان اويغور در افغانستان همسايه تهديدي بزرگ‌تر از حضور آنها در سوريه است؛ به همين دليل، پكن مشتاق به برقراري رابطه با طالبان بوده تا تضمين‌هايي درخصوص عدم اجراي حملات از خاك افغانستان دريافت كند و تا حدودي هم در اين زمينه موفق بوده است.
طي دو دهه گذشته، تنها تعداد انگشت‌شماري از حملات به چين يا منافع چيني در خارج از كشور به حزب اسلامي تركستان نسبت داده شده‌اند، آن هم با مداركي نه‌چندان قوي. اينكه آيا سوريه نيز مي‌تواند موفقيتي مشابه داشته باشد يا نه، هنوز مشخص نيست.
برچسب:
،
ادامه مطلب
امتیاز دهید:
رتبه از پنج:
0
بازدید:
